Davos 2026: Trật tự cũ sụp đổ, cuộc đua mới định hình và sự thức tỉnh của các cường quốc tầm trung

Hội nghị thường niên Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF) tại Davos năm 2026 đã khép lại không chỉ với những cuộc đối thoại, mà với một tuyên bố mang tính bước ngoặt: trật tự thế giới dựa trên luật lệ do phương Tây dẫn dắt đã chính thức kết thúc.

Trong bối cảnh địa chính trị căng thẳng và làn sóng chủ nghĩa dân tộc kinh tế, các nhà lãnh đạo toàn cầu đã vẽ nên một viễn cảnh phân cực, nơi tham vọng khí hậu va chạm với thực tế công nghiệp, và các cường quốc tầm trung phải nhanh chóng tìm cho mình một con đường mới để tồn tại.

Sự kiện năm nay cũng đánh dấu một sự chuyển dịch tinh tế nhưng rõ rệt trong chính tinh thần của Davos, với giọng điệu thận trọng, tập trung vào tranh luận và xem xét lại các giả định cũ nhiều hơn là đưa ra một tầm nhìn thống nhất.

Sự cáo chung của trật tự thế giới cũ

Bài phát biểu gây chấn động nhất tại Davos năm nay đến từ Thủ tướng Canada Mark Carney. Ông thẳng thắn tuyên bố “trật tự quốc tế dựa trên luật lệ” - nền tảng của quan hệ toàn cầu kể từ sau Thế chiến II - đã kết thúc.

Carney ví hệ thống cũ như một “ảo tưởng dễ chịu” được duy trì bởi sự đồng lõa im lặng của mọi người. Ông nhấn mạnh: “Trật tự cũ sẽ không trở lại. Chúng ta không nên thương tiếc nó. Hoài niệm không phải là một chiến lược. Nhưng từ sự đứt gãy, chúng ta có thể xây dựng một cái gì đó tốt đẹp hơn, mạnh mẽ hơn và công bằng hơn”.

Quan điểm này của Carney không đơn thuần là một nhận định, mà là hệ quả trực tiếp từ những động thái của các cường quốc. Sự đứt gãy này được minh họa rõ nét bởi các hành động của Hoa Kỳ dưới thời Tổng thống Donald Trump, từ việc đe dọa sáp nhập Greenland cho đến các chính sách thuế quan cứng rắn nhắm vào cả đồng minh.

Các nhà phân tích mô tả Mỹ đã chuyển từ vai trò “đồng minh” sang “kẻ săn mồi” trong mắt nhiều đối tác châu Âu. Điều này khiến các quốc gia như Canada phải đối mặt với một thực tế phũ phàng: sự thịnh vượng và an ninh không còn được đảm bảo bởi các liên minh địa lý hay lịch sử nữa.

Carney đã đưa ra lời cảnh báo: “Các cường quốc tầm trung phải hành động cùng nhau, bởi nếu chúng ta không có mặt tại bàn đàm phán, chúng ta sẽ nằm trong thực đơn”. Tuy nhiên, quan điểm của Carney cũng vấp phải chỉ trích rằng ông chỉ tập trung vào sự sụp đổ của trật tự địa chính trị mà bỏ qua nguyên nhân cốt lõi từ mô hình kinh tế tân tự do.

Các nhà phê bình cho rằng chính việc chuyển giao quyền lực sang các tập đoàn đa quốc gia và giới siêu giàu trong nhiều thập kỷ đã làm xói mòn chủ quyền thực sự của các quốc gia, khiến họ dễ bị tổn thương trước những biến động ngày nay.

“Net Zero” đối mặt với thực tế công nghiệp

Một chủ đề nổi bật khác là sự va chạm giữa các mục tiêu khí hậu đầy tham vọng và thực tế công nghiệp. Bộ trưởng Thương mại Mỹ Howard Lutnick đã đặt một câu hỏi thẳng thắn về chiến lược của châu Âu: “Tại sao châu Âu lại đồng ý đạt mức phát thải ròng bằng 0 vào năm 2030 khi họ không sản xuất nổi một cục pin?”.

Ông cảnh báo rằng việc đặt ra các mục tiêu khí hậu quá cao trong khi phụ thuộc hoàn toàn vào các quốc gia đối địch như Trung Quốc cho các thành phần chuyển đổi năng lượng như pin, đất hiếm và khoáng chất quan trọng, thực chất là “quyết định phụ thuộc vào Trung Quốc”.

Lutnick nhấn mạnh: “Bạn không nên phụ thuộc vào bất kỳ quốc gia nào đối với những yếu tố cơ bản cho chủ quyền của mình. Và nếu bạn buộc phải phụ thuộc vào ai đó, thì người đó tốt nhất nên là đồng minh thân cận nhất của bạn”. Lo ngại này không phải không có cơ sở.

Châu Âu đã áp đặt một số quy định khí hậu nghiêm ngặt nhất thế giới trong khi chuyển dịch phần lớn cơ sở công nghiệp cần thiết cho quá trình chuyển đổi năng lượng ra nước ngoài. Khối này phụ thuộc nặng nề vào Trung Quốc về pin, đất hiếm và khoáng chất quan trọng. Một dự thảo rò rỉ của Đạo luật Tăng tốc Công nghiệp EU (IIA) tiết lộ tình hình đáng báo động: hơn một nửa các dự án giảm carbon trong lĩnh vực sản xuất thép đang bị đình trệ.

Các phân tích độc lập cũng chỉ ra rằng việc nâng cấp lưới điện châu Âu để phù hợp với năng lượng tái tạo có thể đòi hỏi chi phí lên đến hàng nghìn tỷ USD, một con số khổng lồ đặt ra câu hỏi về tính khả thi tài chính.

Vimal Kapur, CEO của tập đoàn công nghiệp Honeywell, chỉ ra một thách thức cơ bản về vật lý: năng lượng tái tạo hiện tại không thể đáp ứng nhu cầu năng lượng cực lớn để sản xuất các vật liệu nền tảng như xi măng hay thép.

Ông nhấn mạnh, “Chúng đòi hỏi mức năng lượng rất cao... Đó là vấn đề thuộc về vật lý. Năng lượng tái tạo vẫn có vai trò trong hỗn hợp năng lượng, nhưng nó không thể mang lại lượng joules chúng ta cần để sản xuất cơ sở hạ tầng mà thế giới đang đòi hỏi”.

Giải pháp thực tế được nhiều nhà lãnh đạo ủng hộ, một cách đáng ngạc nhiên, lại là năng lượng hạt nhân. Tổng thống Trump, Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen, cùng các bộ trưởng từ Thụy Điển và Romania đều nhất trí về vai trò then chốt của hạt nhân trong việc đảm bảo an ninh năng lượng và nguồn điện ổn định cho tương lai.

Điều này phản ánh một sự điều chỉnh lớn từ các mục tiêu lý tưởng sang các giải pháp thực tế, xem xét đến an ninh quốc gia và khả năng công nghiệp.

Sự im lặng đáng chú ý xung quanh “The Great Reset” và “Chủ nghĩa tư bản các bên liên quan”

Một trong những tín hiệu rõ ràng nhất tại Davos 2026 đến từ sự vắng mặt hơn là từ các bài phát biểu. Người sáng lập WEF, Klaus Schwab, đã không tham dự Davos năm nay, đánh dấu lần đầu tiên trong lịch sử 55 năm của sự kiện mà người sáng lập không có mặt.

Ông đã từ bỏ vai trò lãnh đạo của mình vào năm ngoái và Khái niệm “The Great Reset” mà Schwab đề xuất trong cuốn sách “COVID-19: The Great Reset”, vốn kêu gọi giới tinh hoa “nhấn nút đặt lại đối với chủ nghĩa tư bản”, gần như không được nhắc đến.

“The Great Reset” đã trở thành từ viết tắt trong thời kỳ phong tỏa đại dịch cho những lời kêu gọi sử dụng khủng hoảng để định hình lại các nền kinh tế và hệ thống xã hội dưới các khẩu hiệu như “xây dựng lại tốt đẹp hơn”.

Những người ủng hộ coi đây là cải cách tích cực và sự tiến bộ đáng hoan nghênh của “công bằng xã hội”, trong khi các nhà phê bình lại xem đó là sự điều khiển xã hội do giới tinh hoa thúc đẩy và sự lạm quyền quá mức của chính phủ.

Cùng với đó, mô hình “chủ nghĩa tư bản các bên liên quan” do Schwab đặt ra năm 1971 cũng không còn là trung tâm của các cuộc thảo luận. Mô hình này định nghĩa một hình thức chủ nghĩa tư bản trong đó các công ty “không chỉ tối ưu hóa lợi nhuận ngắn hạn cho cổ đông, mà còn tìm kiếm sự sáng tạo giá trị dài hạn, bằng cách tính đến nhu cầu của tất cả các bên liên quan và xã hội nói chung”.

Khái niệm “các bên liên quan” theo WEF bao gồm “tất cả những người có 'cổ phần' trong sự thành công của một công ty”, mở rộng đáng kể nhóm các tiếng nói có thể ảnh hưởng đến quyết định của công ty. Điều này đã dẫn đến việc các tập đoàn ưu tiên các mục tiêu “môi trường, xã hội và quản trị” bên cạnh lợi nhuận cổ đông.

Tuy nhiên, các nhà phê bình đã gán cho nó nhãn hiệu là một hình thức “chủ nghĩa tư bản thảm họa”, cho rằng nó làm mờ ranh giới giữa kinh doanh và nhà nước.

Sự im lặng xung quanh các khái niệm này tại Davos 2026 cho thấy một sự đánh giá lại thực tế, nơi các ưu tiên về chủ quyền, an ninh chuỗi cung ứng và cạnh tranh địa chính trị đã vượt lên trên các chương trình nghị sự cải cách kinh tế-xã hội toàn cầu.

Thách thức chống toàn cầu hóa và tuyên bố thức tỉnh

Davos đã từng chào đón các nhà phê bình trước đây, nhưng năm nay nó lại thực sự nổi bật hơn hẳn. Năm ngoái, trong một bài phát biểu đặc biệt tại WEF, Tổng thống Argentina Javier Milei, một người tự xưng theo chủ nghĩa tư bản vô chính phủ, đã nói với khán giả: “Đừng để bị đe dọa bởi tầng lớp chính trị hoặc bởi những ký sinh trùng sống nhờ vào nhà nước”.

Năm nay, ông đã đi xa hơn, trong một bài phát biểu mãnh liệt chỉ trích chủ nghĩa xã hội và những gì ông mô tả là sự từ bỏ tự do của phương Tây, định khung năm 2026 là năm “thức tỉnh” toàn cầu hướng tới các nguyên tắc thị trường tự do.

Milei tuyên bố: “Thế giới đã bắt đầu thức tỉnh”, và thêm rằng “chúng ta có một tương lai tốt đẹp hơn phía trước, nhưng tương lai tốt đẹp hơn đó chỉ tồn tại nếu chúng ta quay trở lại cội nguồn của phương Tây, có nghĩa là trở lại với những ý tưởng về tự do”.

Sự hiện diện và thông điệp mạnh mẽ của Milei, cùng với việc ông tham gia Hội đồng Hòa bình Gaza của Trump, là minh chứng cho sự nổi lên của các tiếng nói cực đoan thách thức hiện trạng toàn cầu hóa từ bên trong chính cơ quan tổ chức của nó.

Thế giới “Không còn là một nơi ấm cúng” và sự tự phê bình của châu Âu

Davos, vốn từ lâu nổi tiếng với những cuộc trò chuyện thân mật bên lò sưởi, phong cảnh núi Alps và những cuộc thảo luận sâu sắc về hợp tác toàn cầu, tính bền vững và cải cách kinh tế, đã nhường chỗ cho một tâm trạng nghiêm túc hơn khi căng thẳng địa chính trị chi phối các diễn tiến.

Thủ tướng Đức Friedrich Merz nhận định: “Thế giới mới của các cường quốc này đang được xây dựng dựa trên quyền lực, sức mạnh, và khi cần, là vũ lực. Nó không phải là một nơi ấm cúng”.

Ông cũng chỉ ra những điểm yếu cấu trúc kinh tế lâu dài của đất nước mình và EU. Merz thẳng thắn phê phán: “Cả Đức và châu Âu đã lãng phí tiềm năng tăng trưởng đáng kinh ngạc trong những năm gần đây bằng cách trì hoãn cải cách, hạn chế không cần thiết và quá mức các quyền tự do kinh doanh và trách nhiệm cá nhân”.

Ông bổ sung một cách chua chát: “Thị trường chung đã từng được tạo ra để hình thành khu vực kinh tế cạnh tranh nhất thế giới, nhưng thay vào đó, chúng ta đã trở thành nhà vô địch thế giới về quy định quá mức. Điều đó phải chấm dứt”.

Sự tự phê bình sâu sắc này từ một lãnh đạo then chốt của châu Âu phản ánh nhận thức ngày càng tăng rằng mô hình của chính châu lục này có thể là một trở ngại cho sự thích ứng và cạnh tranh trong trật tự thế giới mới.

Sự thống trị của Trump và chủ nghĩa thực dụng nước Mỹ

Sự hiện diện và chương trình nghị sự của Tổng thống Mỹ Donald Trump đã làm lu mờ nhiều cuộc thảo luận kinh tế truyền thống của diễn đàn. Điều này bao gồm bài phát biểu của Trump và các can thiệp nổi bật, từ yêu cầu “đàm phán ngay lập tức” liên quan đến đề nghị mua lại Greenland của Mỹ cho đến việc thành lập các thành viên cho sáng kiến Hội đồng Hòa bình Gaza mới của ông.

Trump tuyên bố: “Hoa Kỳ là động cơ kinh tế của hành tinh. Và khi nước Mỹ bùng nổ, toàn bộ thế giới bùng nổ”. Ông nói ông muốn nền văn minh châu Âu “trở nên vĩ đại”.

Trump nhấn mạnh: “Đó là lý do tại sao các vấn đề như năng lượng, thương mại, nhập cư và tăng trưởng kinh tế phải là mối quan tâm trung tâm đối với bất kỳ ai muốn thấy một phương Tây mạnh mẽ và thống nhất. Bởi vì châu Âu và những quốc gia đó phải làm phần việc của họ. Họ phải thoát khỏi văn hóa mà họ đã tạo ra trong 10 năm qua. Thật khủng khiếp những gì họ đang làm với chính mình. Họ đang tự hủy hoại bản thân”.

Ông bổ sung: “Chúng tôi muốn những đồng minh mạnh mẽ, không phải những đồng minh bị suy yếu nghiêm trọng. Chúng tôi muốn châu Âu mạnh mẽ”.

Những tuyên bố này của Trump không chỉ xác định lại các ưu tiên của Mỹ mà còn đặt ra một thách thức rõ ràng cho các đồng minh truyền thống, buộc họ phải xem xét lại các chính sách trong nước dưới ánh sáng của lợi ích và sức mạnh tập thể của phương Tây, theo cách hiểu của ông.

Kết luận: Hướng tới một kiến trúc toàn cầu mới đầy bất định

Davos 2026 đã vẽ nên bức tranh về một thế giới đang ở thời điểm đứt gãy. Trật tự cũ đã sụp đổ, các tham vọng toàn cầu phải đối mặt với những giới hạn thực tế về vật lý và địa chính trị, và các quốc gia buộc phải tính toán lại chiến lược tồn tại của mình.

Sự thức tỉnh của các cường quốc tầm trung, với nỗ lực xây dựng các liên minh linh hoạt theo từng vấn đề, là một phản ứng trước thực tế mới này. Diễn đàn không hoàn toàn là nơi của sự chia rẽ mà vẫn tồn tại những tiếng nói ủng hộ hợp tác thực dụng trong các lĩnh vực như ổn định nguồn cung khoáng sản chiến lược.

Tuy nhiên, tinh thần chung là sự thừa nhận rằng kỷ nguyên của những giải pháp toàn cầu đồng thuận, được dẫn dắt bởi các thể chế đa phương và ý tưởng điều chỉnh nền kinh tế thế giới, đã tạm lùi bước.

Thay vào đó, thế giới đang bước vào một giai đoạn cạnh tranh chiến lược khốc liệt hơn, nơi chủ quyền quốc gia, khả năng tự chủ công nghiệp và các liên minh linh hoạt sẽ định hình tương lai.

Davos 2026 không đưa ra câu trả lời, mà chính xác hơn là đã phác thảo rõ ràng những câu hỏi khó khăn nhất mà cộng đồng quốc tế phải đối mặt trong thập kỷ này.