Kỷ nguyên đồng USD thống trị sụp đổ: Hành trình 70 năm từ Bretton Woods đến “Phi đô la hóa”

Trật tự thương mại toàn cầu hình thành sau Thế chiến II, với đồng USD làm trung tâm, đã chính thức khép lại vào năm 2025. Hành trình dài 70 năm ấy bắt nguồn từ sự sụp đổ của chế độ bản vị vàng, và đang mở ra một kỷ nguyên mới đầy biến động với những bức tường thuế quan và xu hướng phi đô la hóa không thể đảo ngược.

Từ sự sụp đổ Phố Wall 1929 đến Đạo luật Thuế quan “tự sát”

Nếu cần tìm một điểm khởi đầu cho câu chuyện về trật tự tiền tệ hiện đại, đó chính là ngày “Thứ Ba Đen tối” 29/10/1929, khi thị trường chứng khoán Mỹ sụp đổ, mở màn cho Đại suy thoái. Trong bối cảnh hoang mang, thay vì tìm giải pháp cơ cấu, Quốc hội Mỹ đã phản ứng bằng một động thái mà nhiều nhà kinh tế cảnh báo là “tự sát”: tăng thuế quan nhập khẩu.

Ngày 17/06/1930, Tổng thống Herbert Hoover ký Đạo luật Thuế quan Smoot-Hawley. Ngay lập tức, thị trường chứng khoán, vốn đang trên đà phục hồi sau 6 tháng, quay đầu lao dốc. Chỉ trong vài tuần quanh thời điểm này, thị trường tài chính mất 20% giá trị. Giới tinh hoa và các nhà hoạch định chính sách khi ấy, không tìm được lời giải thích nào khác, đã quy kết thảm họa kinh tế này cho các rào cản thương mại.

Hai bài học lớn được rút ra và trở thành “tín điều” trong nhiều thập kỷ sau: thứ nhất, phải kiên trì cắt giảm thuế quan; thứ hai, quyền quyết định về chính sách thương mại phải được chuyển từ Quốc hội, nơi dễ bị tác động bởi áp lực chính trị địa phương, sang tay hành pháp. Tư duy này đã đặt nền móng cho trật tự toàn cầu mới sau Thế chiến II.

Thời đại vàng son và mầm mống sụp đổ: Hệ thống Bretton Woods

Năm 1944, với tham vọng thiết lập một trật tự kinh tế thế giới ổn định, các cường quốc phương Tây đã cùng nhau tạo dựng Hệ thống Bretton Woods. Thỏa thuận toàn diện này bao gồm ba trụ cột: tài chính (thành lập IMF và Ngân hàng Thế giới), quy tắc tiền tệ và thương mại.

Trọng tâm của hệ thống là chế độ bản vị vàng hối đoái (gold exchange standard). Theo đó, đồng USD được neo với vàng ở mức cố định 35 USD/ounce, và các đồng tiền khác được neo với USD. Về lý thuyết, các quốc gia có thể dùng USD để đổi lấy vàng từ kho dự trữ của Mỹ, và cơ chế này chính thức đăng quang cho vị thế bá chủ toàn cầu của đồng USD.

Tuy nhiên, hệ thống này chứa đựng hai điểm yếu chết người ngay từ khi chào đời. Thứ nhất, nó đòi hỏi các quốc gia phải phối hợp chính sách tài khóa và tiền tệ chặt chẽ - điều bất khả thi giữa các quốc gia có chủ quyền.

Thứ hai, khi Mỹ in thêm tiền để chi trả cho chiến tranh, như trong cuộc Chiến tranh Việt Nam, và các chương trình phúc lợi xã hội trong những năm 1960, lượng USD lưu hành trên toàn cầu vượt xa trữ lượng vàng dự trữ của nước này.

Hậu quả tất yếu là Mỹ trở thành nước nhập khẩu ròng. Vàng bắt đầu chảy ra khỏi nước Mỹ với tốc độ báo động để thanh toán cho hàng hóa nhập khẩu, đe dọa nghiêm trọng đến niềm tin vào khả năng Mỹ có thể đổi USD lấy vàng.

Cú sốc Nixon và sự ra đời của tiền định danh

Đến năm 1971, sức ép trở nên không thể chịu đựng nổi. Ngày 15/08/1971, Tổng thống Richard Nixon tuyên bố đơn phương đình chỉ khả năng chuyển đổi USD thành vàng. Quyết định này, được gọi là “Cú sốc Nixon”, đã phá vỡ hoàn toàn hệ thống Bretton Woods và gây chấn động toàn cầu.

Mười tám tháng sau, thế giới buộc phải chấp nhận một thực tế mới thông qua Hiệp định Smithsonian. Một hệ thống tiền tệ hoàn toàn mới ra đời: tiền định danh (fiat money).

Tiền giấy không còn được đảm bảo bằng vàng hay bất kỳ tài sản hữu hình nào, mà chỉ dựa trên niềm tin vào chính phủ phát hành. Đồng USD, dù mất “mỏ neo”, vẫn giữ nguyên vị thế đồng tiền dự trữ chính của thế giới.

Nhiều chuyên gia kinh tế thời đó có thể đã dự đoán được hệ quả. Khi giá trị tiền tệ được thả nổi, các quốc gia nhận ra họ có thể cố ý phá giá đồng tiền để giành lợi thế xuất khẩu.

Với tư cách là quốc gia có đồng tiền mạnh nhất, nền công nghiệp Mỹ bắt đầu một cuộc “di tản” không hồi kết. Lần lượt các ngành công nghiệp từ đồng hồ, đàn piano, đồ gia dụng, dệt may, thép, cho đến ô tô và đóng tàu của Mỹ dần bị xóa sổ, chủ yếu bởi sự cạnh tranh từ Nhật Bản và sau này là Trung Quốc.

Nước Mỹ rơi vào tình trạng thâm hụt thương mại triền miên với hầu hết các đối tác. Dưới thời đại của tiền định danh, việc thanh toán bằng USD không còn bị ràng buộc bởi số lượng vàng hữu hạn. Điều này cho phép Mỹ in tiền để nhập khẩu hàng hóa, tạo ra một vòng xoáy nợ nần và mất cân bằng toàn cầu.

“Phi đô la hóa” không thể đảo ngược và sự trở lại của thuế quan

Sự thống trị của đồng USD trong nhiều thập kỷ qua đã mang lại cho Mỹ “đặc quyền phi thường”, chính là khả năng vay mượn với chi phí thấp và chuyển giao rủi ro cho phần còn lại của thế giới. Tuy nhiên, chính sự lạm dụng đặc quyền này, đặc biệt là việc sử dụng USD làm công cụ trừng phạt tài chính, đã thúc đẩy một làn sóng phản kháng mạnh mẽ.

Xu hướng phi đô la hóa (de-dollarization) đang diễn ra trên nhiều mặt trận. Các ngân hàng trung ương trên thế giới đang đa dạng hóa dự trữ ngoại hối.

Theo IMF, tỷ trọng USD trong dự trữ toàn cầu đã giảm từ khoảng 59.74% (quý II/2022) xuống còn 57.74% (quý I/2025). Thay vào đó, đồng Euro (EUR) đang dần củng cố vị thế số hai, và vàng được mua vào với khối lượng kỷ lục như một tài sản an toàn thay thế.

Song song đó, ngày càng nhiều giao dịch thương mại song phương được thực hiện bằng đồng nội tệ, nhằm thoát khỏi sự phụ thuộc vào hệ thống tài chính do Mỹ kiểm soát.

Đối mặt với thâm hụt thương mại khổng lồ và sự xói mòn của nền sản xuất trong nước, chính sách kinh tế của Mỹ dường như quay về điểm xuất phát.

Tổng thống Donald Trump, với triết lý “America First”, đã tái áp dụng công cụ thuế quan như một liều thuốc chữa trị. Các lời đe dọa và hành động áp thuế hàng trăm tỷ USD lên hàng hóa Trung Quốc và các đối tác không chỉ gây ra những cơn địa chấn trên thị trường chứng khoán, mà còn tạo ra cú sốc lịch sử trên thị trường tiền số, với 18.28 tỷ USD bị thanh lý chỉ trong một ngày.

Điều này phản ánh một thực tế: trong một thế giới đa cực, nơi các quốc gia tìm cách giảm thiểu sự phụ thuộc vào USD, công cụ thuế quan và các rào cản thương mại khác đang trở lại như một biện pháp bảo hộ cuối cùng. Các chuỗi cung ứng toàn cầu bắt đầu được tổ chức lại thành những “khu vườn có tường bao” khu vực, thay vì một mạng lưới liên kết tự do như giới tinh hoa Bretton Woods từng mơ ước.

Kết luận

Hành trình 70 năm từ Bretton Woods đến năm 2025 là một chu kỳ lịch sử trọn vẹn. Trật tự thương mại tự do đa phương được xây dựng dựa trên nền tảng đồng USD đã tự sinh ra những mâu thuẫn khiến nó không thể tồn tại.

Sự ra đời của tiền định danh, dù giải phóng các chính phủ khỏi ràng buộc vàng, lại tạo ra những mất cân đối kinh tế vĩ mô khổng lồ và làm xói mòn chính nền tảng công nghiệp của quốc gia phát hành đồng tiền dự trữ.

Giờ đây, thế giới đang ở ngã rẽ của một trật tự mới còn chưa định hình. Một mặt, xu hướng phi đô la hóa dường như không thể đảo ngược, thúc đẩy bởi cả lý do kinh tế lẫn địa chính trị. Mặt khác, các biện pháp bảo hộ như thuế quan đang trỗi dậy, đe dọa đẩy lùi tiến trình toàn cầu hóa.

Các nhà kiến tạo của hệ thống Bretton Woods có lẽ sẽ thất vọng khi chứng kiến viễn cảnh này, nhưng chính những lỗ hổng trong thiết kế ban đầu của họ đã dẫn dắt thế giới đến kết cục này. Tương lai của thương mại toàn cầu, một lần nữa, đang được viết nên từ những bài học và hệ lụy của quá khứ.