Khi trật tự cũ tan rã: Biến động Iran, cuộc chiến năng lượng và cuộc khủng hoảng của các NHTW

Giữa lúc những cuộc biểu tình đẫm máu tại Iran gây chấn động với số người thiệt mạng có thể lên tới hơn 12.000, một liên minh gồm 10 ngân hàng trung ương hàng đầu thế giới đã cùng lên tiếng trong một tuyên bố đoàn kết hiếm hoi, bảo vệ tính độc lập của Cục Dự trữ Liên bang Mỹ. Những sự kiện tưởng chừng không liên quan này thực chất là các mảnh ghép của một bức tranh toàn cảnh: trật tự thế giới hậu Chiến tranh Lạnh đang rạn nứt, kéo theo sự xáo trộn sâu sắc trong các liên minh chính trị truyền thống và sự suy yếu của các thể chế tài chính toàn cầu.

Biến động Iran

Bắt đầu từ cuối năm 2025, các cuộc biểu tình tại Iran nhanh chóng leo thang thành một cuộc khủng hoảng chính trị và nhân đạo nghiêm trọng. Tính đến giữa tháng 1/2026, trong khi chính quyền Tehran thừa nhận khoảng 2.000 người thiệt mạng, các tổ chức nhân quyền độc lập đưa ra con số gây sốc cao hơn nhiều.

Tổ chức Nhân quyền Iran (IHRNGO) ghi nhận ít nhất 3.428 người chết, và các nguồn tin từ bên trong chính quyền thậm chí ước tính số người chết chỉ trong hai ngày 8-9/1 có thể lên tới 12.000 người, với tổng số thương vong có khả năng chạm mốc 20.000.

Bạo lực đạt đến mức độ tàn bạo chưa từng có, với các báo cáo về việc lực lượng an ninh sử dụng súng máy hạng nặng, bắn vào người biểu tình đã đầu hàng và “kết liễu” người bị thương ngay trên đường phố. Nguy cơ về các vụ hành quyết hàng loạt trở nên hiện hữu khi người đứng đầu ngành tư pháp Iran thăm một cơ sở giam giữ và nhấn mạnh nhu cầu xét xử nhanh, trong khi Tổng công tố viên tuyên bố tất cả người biểu tình là “mohareb” (kẻ thù của Chúa) - một tội danh có thể bị xử tử.

Trước tình hình này, Tổng thống Mỹ Donald Trump đã có những tuyên bố quyết liệt. Trên nền tảng Truth Social, ông khuyến khích “Những người yêu nước Iran, HÃY TIẾP TỤC BIỂU TÌNH”, khẳng định “Hỗ trợ đang đến”, và cảnh báo rằng nếu chính quyền tiến hành treo cổ những người bị bắt, hậu quả sẽ còn tồi tệ hơn. Ông cũng hủy bỏ mọi cuộc gặp với quan chức Iran.

Tuy nhiên, các đồng minh vùng Vịnh của Mỹ, dẫn đầu là Ả Rập Xê-út, lại đang tích cực vận động hành lang để Washington không tiến hành can thiệp quân sự. Sự thận trọng này xuất phát từ lo ngại về sự gián đoạn nguồn cung dầu mỏ và bất ổn khu vực lan rộng.

Sự rạn nứt vùng Vịnh

Phản ứng dè dặt của Riyadh không chỉ đơn thuần là vấn đề năng lượng. Nó diễn ra trong bối cảnh quan hệ giữa Ả Rập Xê-út và Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE) - từng là một liên minh chặt chẽ - đã chính thức chuyển từ đối tác sang đối thủ. Báo cáo của European Council on Foreign Relations (ECFR) tháng 1/2026 chỉ rõ, điểm gãy xảy ra sau sự kiện tháng 12/2025, khi Hội đồng Chuyển tiếp Miền Nam (STC) do UAE hậu thuẫn phát động chiến dịch lớn tại Hadhramaut và al-Mahra ở Yemen, chiếm giữ các khu vực gần biên giới Ả Rập Xê-út.

Riyadh coi đây là mối đe dọa trực tiếp đến an ninh quốc gia và đã tiến hành không kích các lô hàng vũ khí liên quan đến STC, đồng thời yêu cầu lực lượng UAE rút khỏi Yemen. Sự chia rẽ này lan rộng ra nhiều mặt trận.

Tại Sudan, Ả Rập Xê-út ủng hộ Lực lượng Vũ trang Sudan (SAF), trong khi UAE hậu thuẫn Lực lượng Hỗ trợ Nhanh (RSF) - nhóm kiểm soát phần lớn hoạt động buôn bán vàng bất hợp pháp. Ở Somalia, UAE duy trì ảnh hưởng tại cảng Berbera ở Somaliland, một thực thể mà Israel - đồng minh ngày càng thân thiết của UAE - đã công nhận vào tháng 12/2025.

Ả Rập Xê-út lo ngại về một chiến lược “bao vây” tiềm tàng từ phía UAE và Israel. Sự cạnh tranh này còn mở rộng sang lĩnh vực công nghệ AI và kiểm soát các tuyến hàng hải then chốt tại Biển Đỏ. Hệ quả trực tiếp là sự đình trệ của tiến trình Hành lang Kinh tế Ấn Độ - Trung Đông - Châu Âu (IMEC), buộc các bên phải tìm kiếm tuyến đường thay thế qua Oman.

Khoảng trống quyền lực do Iran suy yếu để lại đáng lẽ có thể được lấp đầy bởi một mặt trận Vùng Vịnh thống nhất, nhưng sự mất lòng tin lẫn nhau đã khiến viễn cảnh đó tan vỡ, để lại một khu vực phân mảnh và cạnh tranh hơn bao giờ hết.

Các điểm nóng khác

Những căng thẳng địa chính trị không dừng lại ở Trung Đông. Tại Biển Đen, ít nhất hai đến ba tàu chở dầu liên quan đến Nga, bao gồm một tàu do Chevron thuê và một tàu chở dầu Kazakhstan, đã bị tấn công bằng drone. Moscow cáo buộc Ukraine đứng sau, trong bối cảnh Nga tăng cường tấn công hạ tầng năng lượng khiến 70% hệ thống điện của Ukraine bị tê liệt.

Ở phía Bắc Đại Tây Dương, tranh cãi về Greenland tiếp tục làm nóng quan hệ trong khối NATO. Thủ tướng Greenland khẳng định lãnh thổ này chọn Đan Mạch, nhưng Tổng thống Trump bác bỏ và tuyên bố bất kỳ giải pháp nào không đặt Greenland dưới sự kiểm soát của Mỹ đều “không thể chấp nhận”.

Một số nghị sĩ Mỹ đã đề xuất dự luật nhằm ngăn chặn việc xâm phạm lãnh thổ NATO. Trong khi đó, Pháp thúc đẩy gói viện trợ quân sự của EU cho Ukraine chỉ được chi tiêu cho vũ khí sản xuất trong nội khối - một yêu cầu đầy thách thức khi năng lực sản xuất của châu Âu còn hạn chế.

Cuộc khủng hoảng độc lập của Fed và sự đoàn kết mong manh

Trong bối cảnh địa chính trị sôi động, một cuộc khủng hoảng khác đang âm ỉ trong lĩnh vực tài chính toàn cầu. Dữ liệu kinh tế Mỹ công bố ngày 13/1/2026 cho thấy chỉ số CPI tăng 0.3% so với tháng trước và 2.7% so với cùng kỳ, với CPI lõi ở mức 0.2% và 2.6%. Tuy nhiên, tâm điểm chú ý không nằm ở các con số này mà ở số phận của Chủ tịch Fed Jerome Powell.

Ông Powell đang đối mặt với một cuộc điều tra hình sự có thể xảy ra từ Bộ Tư pháp Mỹ, liên quan đến cáo buộc khai man trước Quốc hội về dự án cải tạo trụ sở Fed. Bộ Tư pháp tuyên bố sự việc có thể đã không xảy ra nếu Fed hợp tác ngay từ đầu, trong khi Financial Times dẫn nguồn cho rằng Powell đã gửi thư chi tiết cho các thượng nghị sĩ sau phiên điều trần, khiến cuộc điều tra mang màu sắc chính trị rõ nét.

Đáp lại, một liên minh chưa từng có của 10 ngân hàng trung ương và ngân hàng quốc tế lớn đã lên tiếng. Liên minh này bao gồm Ngân hàng Thanh toán Quốc tế (BIS), Ngân hàng Trung ương Châu Âu (ECB), Ngân hàng Anh (BoE), cùng các ngân hàng trung ương của Úc, Thụy Điển, Thụy Sĩ, Brazil, Hàn Quốc, Canada và Na Uy. Họ ra tuyên bố chung: “Chúng tôi đứng đoàn kết hoàn toàn với Hệ thống Dự trữ Liên bang và Chủ tịch Jerome H. Powell”. Họ nhấn mạnh rằng độc lập của ngân hàng trung ương là “nền tảng của ổn định giá cả, tài chính và kinh tế”, và cần được bảo vệ.

Tuy nhiên, sự vắng mặt của một số ngân hàng trung ương lớn trong tuyên bố này nói lên nhiều điều. Sự thiếu vắng của Ngân hàng Nhật Bản (BoJ), Ngân hàng Nhân dân Trung Hoa (PBoC) và Ngân hàng Dự trữ Ấn Độ (RBI) phản ánh ranh giới địa chính trị rõ ràng. Đặc biệt, BoJ, với bảng cân đối kế toán khổng lồ và đồng Yên yếu kỷ lục trước thềm bầu cử, được cho là không muốn gây thêm căng thẳng với Washington.

Giữa lúc này, Rick Rieder, Giám đốc Đầu tư Trái phiếu Toàn cầu của BlackRock, nổi lên như một ứng viên tiềm năng thay thế Powell khi nhiệm kỳ của ông kết thúc vào tháng 5/2026.

Trật tự cũ tan rã và một tương lai bất định

Những diễn biến dồn dập trong tháng 1/2026 không phải là các sự kiện biệt lập. Chúng là triệu chứng của một quá trình lớn hơn: sự suy yếu và phân mảnh của trật tự quốc tế được thiết lập từ sau Chiến tranh Lạnh. Sự tan rã của liên minh Saudi-UAE, phản ứng dè dặt của các đồng minh trước biến động Iran, và cuộc khủng hoảng về tính độc lập của Fed đều chỉ về một hướng.

Thương mại tự do đang bị thay thế bởi chủ nghĩa bảo hộ và các thỏa thuận song phương. Dòng vốn toàn cầu bị hạn chế bởi các biện pháp kiểm soát và chính sách trừng phạt. Các quy tắc tài khóa truyền thống bị gạt sang một bên để nhường chỗ cho chính sách tài khóa chủ động. Và trên hết, các thể chế tài chính toàn cầu, vốn được xây dựng dựa trên sự hợp tác và niềm tin, đang bị thử thách bởi chính trị hóa và chủ nghĩa dân tộc kinh tế.

Liên minh của các ngân hàng trung ương phương Tây là một nỗ lực đáng chú ý nhằm bảo vệ một trụ cột cuối cùng của hệ thống cũ. Tuy nhiên, sự vắng mặt của những gương mặt lớn từ châu Á cho thấy tính toàn cầu của “trật tự tự do” đang bị thu hẹp. Đối với các nhà đầu tư và thị trường, thời đại mới này đòi hỏi sự thận trọng cao độ. Biến động địa chính trị giờ đây có thể nhanh chóng làm rung chuyển thị trường năng lượng, tiền tệ và trái phiếu, trong khi ranh giới giữa chính sách kinh tế và công cụ địa chính trị ngày càng trở nên mờ nhạt.